Tijdperken Nederland

Tijdperk I: 1839 – 1925

Aarzelend begin van het Nederlandse spoorwegnet door particuliere maatschappijen. De Staat hield zich aanvankelijk afzijdig, pas in 1863 komen er ook door de overheid aangelegde spoorwegen. Tot 1866 bestaat breedspoor (2000 mm hart op hart spoorstaaf).

I-a: 1839 – 1890
Periode van de kleurrijke maatschappijen, elke maatschappij heeft haar eigen spoorwegnet. Oprichting Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM of HSM) in 1837, Nederlandsche Rhijnspoorweg Maatschappij (NRS) in 1845 en Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS) in 1860. Oprichting van de Maatschappij tot Exploitatie van Staats Spoorwegen (SS) in 1863 en de Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij (NBDS) in 1869. Alleen stoomtractie. De overheid plaatst stationsgebouwen in vijf klassen. Doorgaande luchtdrukrem op reizigersmaterieel.

I-b: 1890 – 1918
Onderlinge concurrentie. Overname NRS door SS. Eerste elektrische spoorweg.

I-c: 1917 – 1921
HIJSM en SS richten in 1917 de belangengemeenschap “Nederlandsche Spoorwegen” (NS) op. Overname NCS door SS. NS past seinstelsel van HIJSM toe, de tractie is op SS-leest geschoeid.

I-d: 1921 – 1925
Einde van de bonte kleuren van de afzonderlijke maatschappijen, invoering donkergroene kleur en NS-nummerschema. Voorzichtig begin van de verbrandingsmotortractie en elektrificatie, bouw stalen rijtuigen. Aanzienlijke vermindering van het aantal stoomdepots. De SS-seinen worden van links naar rechts geplaatst, onbewaakte overwegen krijgen andreaskruisen.

Enkele oude spoorwegmaatschappijen in die tijd waren:

  • Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij 1837-1938
  • Rijnspoorweg (RS) 1838-1845
  • Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS) 1845-1890
  • Aken-Maastrichtsche Spoorweg-Maatschappij (AM) 1845-1898
  • Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS) 1860-1938
  • Spoorweg-Maatschappij Almelo – Salzbergen (AS) 1862-1925
  • Nijmeegsche Spoorweg-Maatschappij (NSM) 1863-1923
  • Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) 1863-1938
  • Noord-Brabant-Duitsche-Spoorweg-Maatschappij (NBDS) 1869-1925
  • Nederlandsche Zuidooster Spoorweg-Maatschappij (NZOS) 1872-1892
  • Nederlandsch-Westfaalsche Spoorweg-Maatschappij (NWS) 1872-1926
  • Spoorweg-Maatschappij Leiden – Woerden (LW) 1875-1899
  • Geldersch-Overijsselsche Lokaalspoorweg-Maatschappij (GOLS) 1881-1920
  • Koninklijke Nederlandsche Locaalspoorweg-Maaatschappij (KNLS) 1881-1920
  • Locaalspoorwegmaatschappij Hollands Noorderkwartier (HN) 1884-1935
  • Lokaalspoorwegmaatschappij Enschede – Oldenzaal (EO) 1887-1920
  • Groninger Locaalspoorwegmaatschappij (GLS) 1887-1936
  • Nederlandsche Zuider-Spoorwegmaatschappij (NZS) 1891-1899
  • Spoorwegmaatschappij De Veluwe (SV) 1896-1935
  • Utrechtsche Locaalspoorweg-Maatschappij (ULM) 1896-1935
  • Haarlem – Zandvoort Spoorweg-Maatschappij (HZSM) 1898-1936
  • Noord-Friesche-Locaalspoorweg-Maatschappij (NFLS) 1899-1935
  • Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij (NOLS) 1899-1938
  • Zuid-Hollandsche Elektrische Spoorweg-Maatschappij (ZHESM) 1900-1923
  • Nederlandsche Buurtspoorweg-Maatschappij (NBM) 1900-1927
  • De Locaal Spoorweg Maatschappij Dinxperlo – Varsseveld (DV) 1901-1935
  • Locaalspoorweg-Maatschappij Neede – Hellendoorn (NH) 1904-1935
  • Overijsselsche Lokaalspoorweg-Maatschappij Deventer – Ommen (OLDO) 1910-1935

Tijdperk II: 1925 – 1947

II-a: 1925 – 1934
Indienststelling NS-stoomlocomotieven serie 3900, 6100 en 6300. Elektrificatie van hoofdspoorlijnen en indienststelling Mat ’24. Luxe internationale reizigerstreinen zoals: Etoile du Nord, Rheingold- en Edelweiss-Express. Remhuisjes vervallen door invoering doorgaande rem (1934) op goederenmaterieel.

II-b: 1934 – 1939
Opkomende concurrentie van het wegtransport, eerste opheffing van lijnen en sluiting van stations. Indienststelling van stroomlijntreinstellen. Invoering groen licht voor het seinbeeld “Voorbijrijden toegestaan”, voorheen was dit wit. Het groen voor “waarschuwing” wordt geel (1934). Oprichting N.V. Nederlandsche Spoorwegen 01-01-1938.

II-c: 1939 – 1947
Mobilisatie augustus 1939. Geen normale treindienst meer mogelijk. Aluminiumkleurige daken worden donker geschilderd. Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog aanschaf buitenlandse stoomlocomotieven. Lichtseinstelsel ’46 wordt in gebruik genomen.

nl-tijdperk2-1

nl-tijdperk2-2

Tijdperk III: 1947 – 1968

Modernisering van het spoorwegbedrijf, elektrificatie van alle hoofdlijnen. Aanschaf dieselelektrische- en elektrische locomotieven en treinstellen, vernieuwen dieseltreinstellen, gewijzigde materieelkleuren. Posttreinen in eigen omloop. Herwaardering klassenindeling. Automatische treinbeïnvloeding.

III-a: 1947 – 1953
De elektrificatie wordt groots aangepakt. Instroom van elektrische locomotieven van de serie 1000 (1948), serie 1100 (1950), serie 1200 (1951), de serie 1300 (1952) en de serie 1500 (1954). Instroom dieselelektrische locomotieven van de serie 2600 (1953), serie 2400/2500 (1954), de serie 2200/2300 (1955) en de serie 2900 (1956). Ook aankoop nieuw getrokken materieel, veel in turkooizen kleur. Goederenwagens worden roodbruin. Vervolgserie stroomlijntreinstellen.

III-b: 1953 – 1958
Nieuw kleurenschema (1953); elektrische locomotieven en rijtuigen blauw, elektrische treinstellen groen en dieselelektrische treinstellen lichtblauw (in 1958 rood). Afvoer houten rijtuigen. Instroom eerste “Hondekop” treinstellen. Introductie TEE 1957. Invoering twee klassen systeem (1956). Starre dienstregeling op alle lijnen. Einde stoomtractie (1958). Invoering seinreglement 1954 en daglichtseinen ’54.

III-c: 1958 – 1968
NS verlieslijdend. Nieuwe diesel- en elektrische treinstellen vervangen het vooroorlogse stroomlijnmaterieel. De laatste stalen couprijtuigen worden buiten dienst gesteld. De klassenborden vervallen op het binnenlands materieel. Indienststelling motorpost en rijtuigen voor buurlandverkeer. Nummering materieel volgens UIC (goederenwagens 1965, rijtuigen 1968). Eerste containertreinen. Invoering frontseinen met drie lichten (1963). Alleen nog (buitenlandse) stoom in de grensstations, voorzichtig begin met museumstoom.

nl-tijdperk3-1

nl-tijdperk3-2

nl-tijdperk3-3

nl-tijdperk3-4

nl-tijdperk3-5

nl-tijdperk3-6

nl-tijdperk3-7

Tijdperk IV: 1968 – 1989

Introductie NS huisstijl, modernisering naoorlogs materieel. Indienststelling trek-duwtreinen. Verdwijnen klassieke beveiliging en handbediende overwegen.

IV-a: 1968 – 1978
“Spoorslag 70”, nieuwe huisstijl; geel-grijs voor locomotieven, geel voor personentreinen, geel-blauw voor Intercitytreinen, nieuw logo en pictogrammen, reclame op de trein. Wederom vernieuwing materieel: elektrische locomotieven serie 1500, “Sprinter” en prototype “Koploper”. De Benelux met trek-duwtreinen en Belgische meerspanningslocomotieven op NS net.
Sluiting van vele los- en laadplaatsen. AKI krijgt een wit en twee rode lichten (1969).

IV-b: 1978 – 1989
Modernisering oudere elektrische locomotieven. Indienststelling locomotieven serie 1600 (1981) en dieselhydraulisch treinstel serie 3100 (DH1) en 3200 (DH2) met de bijnamen “Wadlopers” en “Maashopper”. Het electrisch treinstel serie 4000/4200, de “ICM” en de dubbeldekker-treinstellen serie 8600/8700 als “IRM” komen op de rails. Nieuwe Benelux trek-duwtreinen, rood-geel. Afvoer oud stroomlijnmaterieel en rijtuigen uit de jaren vijftig. Getrokken treinen verdwijnen van de niet geëlektrificeerde lijnen.
Goederenwagens krijgen nieuwe lettercombinaties (1981). Nieuw rangeerterrein in Kijfhoek. Invoering computergestuurde beveiliging. Afbraak klassieke beveiliging.

nl-tijdperk4-1

nl-tijdperk4-2

nl-tijdperk4-3

nl-tijdperk4-4

Tijdperk V: 1989 – 2005

In dit tijdperk verschijnen er nieuwe spoorwegmaatschappijen op het Nederlandse spoor, sommige voor een korte periode:

  • Afzet Container Transport Systeem (ACTS)
  • Conexxion
  • Europian Rail Schuttle (ERS) Railways
  • NoordNet (NN)
  • Railion Nederland (RN)
  • Syntus
  • Lovers Rail 1996 -1999
  • Shortlines (SL) 1998-2004

V-a: 1989 – 2000
Afvoer oudere dieselelektrische locomotieven van de series 2400 en 2500. Hiervan worden 50 locomotieven verkocht aan de SNCF. Ook de series 500-600 IHippels) verdwijnen nagenoeg uit het beeld. In 1992 wordt aangevangen met de bouw van de Betuweroute; een directe verbinding voor het goederenvervoer tussen de havens van Rotterdam en Duitsland. Bij de NS stromen de diesellocomotieven serie 6400, het nieuwe dubbeldeks-reizigersmaterieel “IRM”, stoptreinmaterieel SM’90, dieseltreinstellen DM’90 (Buffel) en de electrische locomotieven van de serie 1700 in. In verband met de sterke toename van het reizigersverkeer, huurt NS rijtuigen van de NMBS (Belgische spoorwegen). Halverwege de 90er jaren worden de locomotieven van de serie 1200 uit dienst genomen. Enkele hiervan worden door ACTS overgenomen.

In 1999 vindt de definitieve afsplitsing plaats van de Nederlandse Spoorwegen in NSR (NS Reizigers) en NS Cargo. De locomotieven 6401-6420 en 1601-1637 worden overgedragen aan NS Cargo. De locomotieven 1638-1658 worden toebedeeld aan NSR en omgenummerd naar 1838-1858.

V-b: 2000 – 2005
NS koopt in de periode 2002-2009 150 ICK-rijtuigen. ICK is een intercityrijtuig dat in 1963 als serie Bm was gebouwd voor de Deutsche Bundesbahn. De afkorting ICK staat voor “Intercity korte termijn”.
De Sprinter 3 worden gerenoveerd en krijgen daarna de bijnaam “Vlaflip”. Het dubbeldeks-InterCity materieel IRM wordt met een extra rijtuig verlengd. IRM 3 wordt VIRM 4, IRM 4 wordt VIRM 6.
De van de DB AG gehuurde Abm en Bm rijtuigen keren in 2002 terug naar Duitsland. Een jaar later keren de gehuurde NMBS K4-rijtuigen terug naar België.
In 2003 worden de eerste Nieuwbouw-VIRM 6 afgeleverd door Bombardier. Enkele rijtuigen ICR Bkd worden gerenoveerd en omgebouwd tot stuurstandrijtuig BDs. Samen met locomotieven uit de serie 1700en ICR-rijtuigen vormen zij een aantal stammen voor de IJssellijn.

nl-tijdperk5-1

nl-tijdperk5-2

nl-tijdperk5-3

nl-tijdperk5-4

Tijdperk VI: 2005 – heden

VI-a: 2005 –
Dit tijdperk kenmerkt zich vooral door de verscheidenheid van vervoerders die naast de traditionale nationale spoorwegmaatschappijen op het spoorwegnet opereren. Enkele nieuwkomers zijn Arriva en Veolia.
Door de instroom van het nieuwe VIRM-4 materieel waren de ICK-rijtuigen in 2009 niet meer nodig en een groot deel werd opgesteld op het emplacement van Nijmegen. In 2013 kocht Hector Rail 42 rijtuigen. De rijtuigen zijn bij Electroputere VFU Pascani in Roemenië gereviseerd.

Naast de traditionele spoorwegmaatschappijen rijden er talrijke particuliere vervoerders met eigen materieel over de bestaande spoorlijnen in personen en/of goederenverkeer. Het vervoer geschiedt zowel nationaal als internationaal. Dientengevolge is in 2007 het nieuwe UIC-nummerschema ingevoerd. Het baknummer bestaat nu uit 12 cijfers. Op het binnenlandse materieel is dit niet altijd zichtbaar.
Overgang van de bestaande internationale overeenkomsten (RIC, RIV, etc) naar nieuwe EU-conforme voorschriften (OTIF, TSI). Opheffing van de gemeenschappelijke exploitatie van goederenwagens (EUROP en OPW).

Nationale hogesnelheidslijnen in het personenverkeer groeien uit tot een samenhangend internationaal spoorwegnet. Binnen het reizigersverkeer domineren treinstellen en trek-duw-combinaties, bij het goederenverkeer zien we voornamelijk bloktreinen. Er vindt een forse inkrimping plaats van het goederenverkeer met de daarbij behorende afbouw van de goederen- en rangeerstations.

In 2009 wijzigt Railion GmbH van naam naar DB Schenker met 2% Deens, 6% Nederlands en 92% Duits kapitaal. Hetzelfde jaar neemt NS het nieuwe stoptreinmaterieel van het type SLT (Sprinter Lighttrain) als de series 2400 en 2600 in dienst. Bombardier bouwt de 4-delige treinstellen uit de serie 2400, terwijl de 6-delige versie door Siemens wordt vervaardigd.

De stoptreinen DDAR zijn in 2011 en 2012 door NedTrain omgebouwd tot in totaal 50 treinstellen DDZ (Dubbel Deks Zone). De DDZ treinen rijden voortaan in een vaste stamsamenstelling van 4 of 6 bakken en zijn oorspronkelijk bedoeld om het tekort aan Intercity treinen bij NS op te vangen. Omdat er ook een tekort is aan sprinters en de DDZ-treinen technisch daarvoor geschikt zijn worden de DDZ-treinen ook ingezet als stoptrein/sprinter.

nl-tijdperk6-1

nl-tijdperk6-2

nl-tijdperk6-3

nl-tijdperk6-4